نگاهی بر صنعت چاپ
آنچه گرافیک و مطبوعات ایران تا کنون از سر گذراند

هنردستان: 8 اردیبهشت مصادف با 27 آوریل روز جهانی گرافیک است. در ایران به این عرصه از هنر  برخلاف جهان توجه نمی شود با این وجود استعدادهای درخشانی چون مرتضی ممیز پدر گرافیک ایران و قباد شیوا یکی از 12 گرافیست برتر جهان را در خود می بیند که قابل تحسین است. به همین مناسبت در اینجا به بررسی گرافیک و پیشینه آن در ایران و سیر آن در عرصه مطبوعات می پردازیم.

هنردستان:تاریخ گرافیک ایران متاسفانه هیچ اثر مطبوعاتی نبوده که اطلاعات جامع و موثقی را در اختیار آیندگان قرار دهد و برای همین هم فعالان این حوزه به طور دقیق نمی توانند تاریخچه ای کامل را از اولین پوستر یا طرح های گرافیکی در مطبوعات ارائه و نشان دهند.

press-header

در دوران قاجاریه و حکومت فتحعلی شاه نیاز به دانستن در مورد سیاست های کشور های غربی به وجود آمد و سران مملکت این نیاز را از طریق ترجمه کردن برای خود برآورده می کردند تا اینکه رفته رفته نیاز به تاسیس چاپخانه شکل گرفت و طبق آمار اولین چاپخانه سنگی در اصفهان توسط ارامنه تاسیس شد.

با آمدن چاپخانه، انواع چاپ های سنگی و سربی هم مطرح شد ولی به دلیل تحجر و مقاومتی که سران مملکت داشتند چاپ سربی زیاد با اقبال روبرو نشد و استفاده از همین چاپ سنگی باب شد و بعد کم کم خطوط و انواع آن هم شکل گرفت، تا اینکه بعد از آمدن ماشین چاپ ما با وجود نوعی از  اعلان مواجه می شویم.

اعلان ها به انتشار نامه معروف بودند که بعدها به اعلان تغییر و رفته رفته بر اساس سلطه و نفوذ دیگر کشور ها واژه آمریکایی «پوستر» شکل گرفت. برهمین اساس بر اثر به وجود آمدن اعلان ها ما با چند حوزه مهم فرهنگی روبه رو بودیم. یکی از این حوزه های مهم، کشور آذربایجان و دیگری کشور هندوستان بود که این دو حوزه توانستند بسیاری از مهارت های طراحی روی پوستر را به نگارگران ایرانی آموزش دهند و همین دو حوزه در طراحی پوستر در ایران بسیار تاثیر گذار بودند.

نشریه ملانصرالدین پیشگام و تاثیرگذار

یکی از نشریه های تاثیر گذار در طراحی روی جلد و هم در محتوا، نشریه ملانصرالدین بود که گاهی اوقات به زبان روسی هم منتشر می شد. طرحی که این نشریه داشت یک عکس بزرگ را که حکایت از اوضاع سیاسی و اجتماعی مملکت داشت خیلی خوب به تصویر می کشید به طوری که نویسنده ای چون  دهخدا در کتاب «چرند و پرند» خود را متاثر از این نشریه می داند و در واقع این نشریه تاثیر بسزایی در انتشار روزنامه های کاریکاتوری و  نشریه صور اسرافیل در دوره قاجاریه داشت.

i267.png

با توجه به استقبال زیادی که از چاپ سنگی شده بود با همین چاپ روزنامه نگاران به انتشار اولین روزنامه که «کاغذ اخبار» نام دارد پرداختند. این روزنامه توسط میرزا صالح شیرازی در سال 1216 هجری شمسی چاپ شد. ما در کاغذ اخبار دو ستون را می بینیم و از دو طرف این نشریه خطوط با یک میزان خاصی چاپ شده اند که تا حدودی استاندارد های خود را رعایت کرده اند.

در سال 1218 هجری شمسی یک نشریه به نام فلاحت مظفری که نشریه ای برای بحث های کشاورزی بود با حروف نستعلیق چاپ می شد و از جنبه هایی با کاغذ اخبار متفاوت بود به نوعی سرآغاز مجله نگاری در ایران بود. این نشریه  به سردبیری مهدی فخیم السلطنه بود یک سری حسن ها داشت؛ اول اینکه از خط نستعلیق استفاده می کرد و تایپ های وسط میزان را به خوبی رعایت می کرد و اولین نشریه ای بود که استفاده از تیتر را باب و نشان داد .

نشریه بعدی «وقایع اتفاقیه» بود که هم از تزئینات خطی استفاده می کرد و هم اینکه در اکثر مواقع دو ستونی بود، ولی با همان لوگو شیر و خورشید و یک باکس جدا داشت در صفحه که به نوعی می توان آن را تیتر به حساب آورد.گاهی اوقات هم باکسی در سمت راست صفحه اضافه می شد که حاوی اطلاعات نشریه بود و تاثیر پذیری از خوشنویسی نستعلیق در این روزنامه به نحو چشمگیری پیدا بود.

نشریه بعدی که از لحاظ بصری یک تحول جدی را باعث شد نشریه «شرف» بود که این نشریه هم با چاپ سنگی ولی با یک کادر موفق طراح، تصاویر سران مملکتی را چاپ می کردند. ابوتراب غفاری تصویرگر این نشریه یک باکس مرتب را که حاوی تاریخ و شمارگان این نشریه بود به خوبی بالای این نشریه کار کرده بود. همچنین ابوتراب با سیاست خاصی که در تصویر سازی زمانه خودش داشت و اینکه حامی سران مملکت بود با مهارت خاصی اصل تصویر را وسط صفحه کار می کرد و ستون های بزرگ با حروف دو طرف میزان پر می شد. و تصویر ساختمان های سلطنتی یا شخصیت های خارجی که برای دربار کار می کردند را چاپ می کردند.

Vaqaye_etefaghie

دوره رضا شاه سرآغاز درست نویسی در مطبوعات

پوستر و اعلان هم عرض با مطبوعات پیش نرفته اند. گاهی اوقات تغییر پوستر ها خیلی دیرتر از تغییرات گرافیکی مطبوعات رخ می داد و گاهی زودتر که همه اینها بر می گردد به امکانات و وسایل و البته از همه مهم تر وجود طراحان و تصویرگرهای خوب. با شروع دوره پهلوی و شروع اتفاقات در دوران رضا شاه ما شاهد یک کودتای سیاسی بودیم که باید اعلان ها ممنوعیت حکومت نظامی را اعلام می کردند و این خود سر آغاز یک دوره جدید در طراحی پوستر ها بود و از همین جا بود که اعلان ها بر اساس شرایط زمانه چاپ می شدند.

با آمدن رضا شاه حال و هوای اجتماعی عوض شد و همین باعث شد روزنامه ای که در این دوره منتشر می شود کاملا متقاوت با نشریات دوره قبل باشد. یکی از این روزنامه ها، اطلاعات بود که حاوی اطلاعات و خبرهای اقتصادی آن زمان بود، و اخباری که از کشورهای دیگر هم وارد می شد در این روزنامه درج می شد. مهم ترین تفاوت این روزنامه استفاده از حروف سربی برای حروفچینی بود. همچنین در این روزنامه جای اگهی های تبلیغی باز شد و استفاد ه از فونت «زر» که باعث شده بود روزنامه از لحاظ بصری دارای جذابیت و خوانایی فوق العاده ای باشد. همچنین این روزنامه استفاده از تیتر و سوتیتر و ستون نویسی به شکل درست را شروع کرد.

دو برادر مهاجر ارمنی به نام های موشخ و ناپلئون سروری و یک مهاجر سوئدی به نام فردریک تالبرگ، پوستر به شکل غربی و امروزی را در ایران معرفی کردند.. اغلب اعلان های ایشان چاپ و تکثیر نمی شد.

در سال 1338دانشکده هنرهای تزئینی توسط وزارت فرهنگ و هنر تاسیس شد و هنر گرافیک توسط هوشنگ کاظمی به صورت رشته ای مستقل در این دانشکده تدریس شد. البته اوایل پوستر و اعلان ها در کارهای فرهنگی و تبلیغ فیلم جایی نداشت و بیشتر اعلان های سیاسی و تجاری در صدر کار بودند. در پوسترها ابتدا از عناصر سنتی ایرانی استفاده می شد که بسیار پر رونق هم بود.

اعلان های سینمایی را برادران سروری به صورت تابلویی برای سر در سینما ها نقاشی می کردند و تالبرگ اعلان های تبلیغاتی خود را به صورت اسلاید روی شیشه ی کوچکی نقاشی و رنگ آمیزی می کرد و شب ها آن را بر پرده ای که سر کوچه برلن و در میان خیابان لاله زار برپا کرده بود پروژکسیون می کرد. این شیوه کار او تا سال های 40-1330 ادامه داشت و تمام آگهی های سینمایی به همین طریق تهیه و قبل از نمایش فیلم در سینماها نشان داده می شد.

به همین ترتیب روزنامه ها و مجله های فرهنگی و هنری کم کم وارد یک نوع مدسازی شدند. استفاذه از زنان برای تبلیغ و خرید مجله ها بسیار زیاد شده بود .مثل همین «زن روز » که توجه به مد را به بالاترین حد خود رسانده بود و از نظر بصری از مجله های آمریکایی وام گرفته بود و در واقع یک نوع فرهنگ مینیمال را باب کرده بودند که در آن از تصویر بازیگران حرفه ای استفاده می کردند.

by59is9o5li0d9x5s6fz

ممیز، شاملو و مهرجویی بانیان عطف پوستر در ایران

یکی از تاثیرگذار ترین افراد در این نوع طراحی مرتضی ممیز بود که بعد از تاسیس رشته نقاشی با الهام گیری از گرافیک لهستان به چاپ یک اعلان تبلیغی برای فیلم «گوزن ها» مسعود کیمیایی پرداخت که با سبک و سیاق خاصی که داشت اتفاق مهمی را در پوستر رقم زد. بعد طراحان بنام دیگر هم به این عرصه وارد شدند که همه این جریان با اتفاقات افتاده در حوزه شعر و ادبیات و آغاز به کار شاملو و فروغ فرخزاد و در حوزه فیلم هم کارگردان مطرحی چون داریوش مهر جویی بود. در واقع این آدم ها نقطه عطفی در استمرار و جان گرفتن پوستر بودند چرا که اگر شاملو و مهرجویی نبودند پوستری هم در کار نبود.

در دهه 40 پوسترهای سینمایی که چاپ می شد بیشتر شخصیت اصلی فیلم را نشان می داد، چون تعداد بازیگر و قهرمان فیلم کم بود و در واقع کار پوستر ها هم همین برجسته سازی نقش اول فیلم بود.

انقلاب و دفاع مقدس شروع تحول در قالب پوسترها

رویدای چون انقلاب اسلامی و جنگ هشت ساله همگی باعث شد پوسترها دیگر حالت های پر رنگ و لعابی نداشته باشند. خط قرمزهایی برای طراحی پوستر ها در نظر گرفته شد و شخصیت و عناصری که در پوسترها به کار می بردند بسیار متفاوت شد. با وجود روی کار آمدن بسیاری از طراحان خوب در این حوزه یکی از ایراداتی که می توان به این هنر گرفت این است که گروههایی هستند که نوعی جریان از گرافیک را نمایندگی می کردند که خواستار پیاده سازی با قالب تایپوگرافی هستند که این خود به هنر اصلی در گرافیک برای طراحی پوستر ضربه وارد می کند.

دهه 60 در حوزه مطبوعات و مجلات با یک شکاف بزرگ نسبت به دهه های قبل روبه رو می شویم به دلیل جنگ و اتفاقات خاص آن دوره ، که روزنامه ها و مجلات به نوعی نمایانگر تصاویر این اتفاق بودند. تا دهه 70 که وارد یک جریان روشنفکری و فعالیت هایی در نشریه های ادبی شدیم که بسیار پر تیراژ هم بود مثل ماهنامه «کارنامه» از هوشنگ گلشیری که به این صورت بود که اسم شخصیت و اسم نویسنده بر روی این مجله ها بزرگ نوشته می شد و این کار بسیار در مجلات متداول شد.

6048238

با توجه به منابع گرافیکی موجود در مطبوعات و مجله ها، ابتدا  طرح و تصویربه صورت تک عکسی بود تا اینکه بیشتر به فونت و کشیدگی کلمات و بزرگی و کوچکی در تیتر و سوتیتر در روزنامه ها توجه شد. با ورود به دهه 80  مجلات و روزنامه ها به سمت رنگی شدن پیش رفتند و فرهنگ جدیدی در مطبوعات به وجودد آمد و روش و بیان جدیدی برای جذب مخاطب ایجاد شد که نشات گرفته از همان مجله های زنان دهه 40 ولی با یک تعدیل، پوزیشن و ترکیب بندی جدید و مرتب شده، بود. همچنین شیوه جدیدی به نام گوشواره ها هم در این نشریه ها باب شد. البته همه این تغییرات به وجود آمده در این دهه ها مثل تیغ دو لبه بوده که از طرفی به نفع مطبوعات و مجلات روشنگری و از سویی به ضرر مجلات زرد است.

 

 

تمامی حق و حقوق این وب سایت متعلق به آژانس هنری هنردستان می باشد.

or

Log in with your credentials

or    

Forgot your details?